“Nuk do të mbetet asnjë gjurmë”: Teherani rrafshon burgun e Gohardashtit, ndërsa represioni vazhdon
Televizioni shtetëror iranian njoftoi më 5 tetor 2026 për përfundimin e shembjes së burgut Gohardasht në Karaj, në provincën e Alborzit, me një deklaratë tronditëse: “Në të ardhmen e afërt, në Raja’i Shahr nuk do të shihet asnjë gjurmë e burgut”.
Autoritetet e paraqitën shembjen si pjesë të zhvillimit urban. Gjatë një vizite të organizuar më 4 tetor, 35 gazetarë dhe fotografë nga rreth 20 media vendase u dërguan në vendngjarje. Kompleksi prej 60 hektarësh parashikohet të shndërrohet në hapësira banimi, tregtare, rekreative dhe arsimore. Sipas zyrtarëve të burgut, rreth 50 hektarë janë vënë në dispozicion të investitorëve, ndërsa afërsisht 17 hektarë pritet të dalin në ankand.
Megjithatë, çështja kryesore nuk është nevoja për zhvillim urban në Karaj, por shkatërrimi i një vendi të lidhur me ekzekutime masive, tortura dhe zhdukje me forcë. Burgu u rrafshua pa një ekzaminim të pavarur mjekoligjor, pa një mision ndërkombëtar dokumentimi dhe pa masa për ruajtjen e provave.
Një skenë krimi e dokumentuar në gjykatë
Rëndësia e Gohardashtit është dokumentuar edhe në proceset gjyqësore. Në vitin 2022, Gjykata e Qarkut të Stokholmit dënoi me burgim të përjetshëm ish-zyrtarin iranian të burgjeve, Hamid Noury, për pjesëmarrjen në ekzekutimet e vitit 1988. Gjykata e Apelit në Suedi e la në fuqi vendimin në aspektet thelbësore në dhjetor 2023, duke vlerësuar se provat e prokurorisë ishin bindëse.
Të mbijetuarit përshkruan korridorin e njohur si “Korridori i Vdekjes”, dhomat ku të burgosurit prisnin marrjen në pyetje dhe sallën ku grupet e të burgosurve vareshin. Dëshmitë shpjeguan se si përzgjidheshin të burgosurit, si shoqëroheshin nëpër korridore dhe si dërgoheshin drejt ekzekutimit. Rindërtimi i hapësirave të burgut ndihmoi në paraqitjen e ngjarjeve gjatë procesit gjyqësor.
Në gjetjet e tij të vitit 2024, Javaid Rehman, ish-raportuesi special i OKB-së për Iranin, arriti në përfundimin se ekzistojnë prova të konsiderueshme për krime kundër njerëzimit gjatë masakrës së vitit 1988, përfshirë vrasje masive, tortura, persekutim dhe zhdukje me forcë. Ai theksoi gjithashtu se krimi i zhdukjes me forcë vazhdon të ketë pasoja edhe sot, ndërsa autoritetet kanë shkatërruar varre dhe kanë fshehur prova të mundshme.
Paralajmërimet për shkatërrimin e provave
Shkatërrimi i Gohardashtit nuk ishte një zhvillim i paparashikuar. Për vite me radhë, organizata të opozitës iraniane dhe organizata të të drejtave të njeriut kanë paralajmëruar për zhdukjen e provave të masakrës së vitit 1988.
Në vitin 2017 u raportuan dëmtime të varreve të lidhura me ekzekutimet e viteve 1980 në Tabriz, Mashhad dhe Ahvaz. Në prill 2021, u ngritën shqetësime për kërcënimet ndaj varrezave masive të Khavaranit. Disa javë më vonë, 1.112 familjarë të viktimave iu drejtuan OKB-së dhe qeverive perëndimore.
Në vitin 2023, kur të burgosurit u transferuan nga Gohardashti në burgun Ghezel Hesar, u paralajmërua se mbyllja e burgut mund të pasohej nga eliminimi i një vendi të rëndësishëm të krimeve. Në gusht 2025 u dënua rrafshimi i parcelës 41 në varrezat Behesht-e Zahra të Teheranit. Më 15 shtator 2026, ndërsa shembja e Gohardashtit po përshpejtohej, u bë sërish thirrje për ndërhyrje urgjente ndërkombëtare.
Iran Human Rights Monitor paralajmëroi më 16 shtator 2026 se shembja e burgut, së bashku me shkatërrimin e varreve masive, rrezikonte të zhdukte prova të krimeve kundër njerëzimit. Amnesty International dhe Justice for Iran kishin dokumentuar që në vitin 2018 një fushatë sistematike për rrafshimin ose dëmtimin e varreve të dyshuara masive. Edhe ekspertët e OKB-së kanë shprehur vazhdimisht shqetësime për mungesën e hetimeve dhe të masave të ruajtjes së këtyre vendeve.
Nga Gohardashti te Ghezel Hesari
Pas transferimit të të burgosurve në vitin 2023, Ghezel Hesari është shndërruar në një nga qendrat më famëkeqe të aparatit të ekzekutimeve në Iran. Raportimet përshkruajnë mbipopullim ekstrem, mungesë ushqimi dhe kujdesi mjekësor, dhunë, rrahje dhe presion të vazhdueshëm psikologjik.
Gjatë vitit 2026 janë raportuar ekzekutime të të burgosurve politikë të akuzuar për lidhje me Organizatën e Muxhahedinëve të Popullit të Iranit (PMOI/MEK), bastisje të dhunshme në pavijonet politike dhe greva urie nga rreth 1.500 të burgosur të dënuar me vdekje. Fushata “Jo ekzekutimeve të martën”, e nisur në Ghezel Hesar në janar 2024, është përhapur në dhjetëra burgje në të gjithë vendin.
Një humbje për drejtësinë dhe llogaridhënien
Shkatërrimi i Gohardashtit nuk është thjesht zhdukja e një ndërtese të vjetër. Ai eliminon fizikisht një vend ku u kryen ekzekutime masive dhe hapësirat e të cilit shërbyen si prova në një proces gjyqësor evropian.
Autoritetet mund ta konsiderojnë tokën një pasuri të vlefshme për investime, por për të mbijetuarit dhe familjet e viktimave, ajo përfaqësonte gjithashtu prova të rëndësishme për kërkimin e drejtësisë. Paralajmërimet u përsëritën në vitet 2017, 2021, 2023 dhe 2025, si dhe vetëm disa javë para përfundimit të shembjes.
Megjithatë, nuk u vendos në kohë një mekanizëm efektiv për ruajtjen e vendit. Tani, siç deklaroi televizioni shtetëror, rrezikon të mos mbetet “asnjë gjurmë” — ndërsa përgjegjësia për krimet e së kaluarës dhe vazhdimi i ekzekutimeve mbeten çështje urgjente ndërkombëtare.
