Pandëshkueshmëria e projektuar: Si regjimi i Iranit mbron mbrojtësit e tij

Katër vjet pas kryengritjes mbarëkombëtare të vitit 2022, hetimi i Amnesty International i vitit 2026 arrin në përfundimin se përgjegjësit për vrasjet e përsëritura të paligjshme, torturat, zhdukjet me forcë dhe shkelje të tjera të rënda vazhdojnë t’i shmangen drejtësisë. Përfundimi i organizatës është i qartë: “Në Iran, pandëshkueshmëria për krimet sipas së drejtës ndërkombëtare dhe shkeljet e tjera të rënda të të drejtave të njeriut është sistemike dhe e qëllimshme.”

Hetimi i Amnesty International i vitit 2026, Architects of Atrocities, shqyrton jo vetëm atë që bënë forcat e sigurisë gjatë protestave të vitit 2022, por edhe atë që ndodhi kur viktimat dhe familjet e tyre u përpoqën të kërkonin drejtësi.

Drejtësia nën komandë

Amnesty e gjurmon problemin fillimisht te struktura e gjyqësorit iranian. Sipas neneve 110 dhe 157 të kushtetutës, Udhëheqësi Suprem emëron dhe mund të shkarkojë kreun e gjyqësorit. Kreu i gjyqësorit, nga ana e tij, emëron kryetarin e Gjykatës Supreme dhe prokurorin e përgjithshëm dhe ka kompetenca të gjera mbi emërimin, shkarkimin, transferimin dhe promovimin e gjyqtarëve. Kreu i gjyqësorit është gjithashtu anëtar i Këshillit të Lartë të Sigurisë Kombëtare.

I njëjti Udhëheqës Suprem është komandant i përgjithshëm i forcave të armatosura. Çështjet që lidhen me krime të dyshuara të kryera nga pjesëtarë të forcave të sigurisë trajtohen nga zyrat e prokurorisë ushtarake dhe gjykatat ushtarake. Amnesty raporton se, sipas një direktive zyrtare, të paktën 50% e gjyqtarëve, prokurorëve dhe personelit që punojnë në këto organe duhet të jenë pjesëtarë të forcave të armatosura, përfshirë IRGC-në, policinë dhe ushtrinë.

Raporti arrin në përfundimin: “Hetimi i Amnesty International ka arritur në përfundimin se sistemi i drejtësisë penale i Iranit nuk ka as vullnetin dhe as aftësinë për të vendosur drejtësi për krimet kundër njerëzimit të kryera në vend. Pandëshkueshmëria është e qëllimshme dhe është e integruar në sistemin gjyqësor, ligjor dhe kushtetues të vendit.”

Ligji si mburojë

Amnesty identifikon gjithashtu mbrojtje brenda vetë ligjeve të regjimit iranian. Ligji për Përdorimin e Armëve të Zjarrit lejon përdorimin e armëve të zjarrit në rrethana që, sipas Amnesty, janë shumë më poshtë standardeve ndërkombëtare, përfshirë shpërndarjen e protestave të caktuara. Neni 12 i përjashton agjentët shtetërorë nga përgjegjësia civile ose penale kur përdorimi i armëve të zjarrit konsiderohet i ligjshëm. Neni 13 mund ta reduktojë pasojën e një vrasjeje në pagesën e diyeh, ose parave të gjakut, nga institucioni shtetëror përgjegjës.

Amnesty e ilustron këtë me vrasjen e Mehdi Babrnejad në Ghouchan më 21 shtator 2022. Një gjykatë ushtarake arriti në përfundimin se forcat e sigurisë kishin të drejtë të përdornin armë zjarri. Babrnejad u konsiderua gjithashtu pjesërisht përgjegjës, sepse autoritetet pretenduan se ai kishte marrë pjesë në trazira. Familja e tij përfundimisht mori vetëm 30% të diyeh-ut që i takonte një burri mysliman.

Rezultati nuk ishte një dënim penal për një vrasje të paligjshme. Përdorimi i armëve të zjarrit nga forcat e sigurisë u shpall i ligjshëm, viktimës iu ngarkua përgjegjësia për vdekjen e tij dhe çështja u shndërrua kryesisht në një çështje kompensimi. Amnesty e përdor këtë rast për të treguar se si kuadri ligjor mund të pengojë që vrasjet potencialisht të paligjshme të çojnë në përgjegjësi individuale penale.

Ankesat përplasen me një mur

“Amnesty International zbuloi se familjet e viktimave, në shumicën dërrmuese të rasteve, u përmbajtën nga paraqitja e ankesave, duke përmendur kotësinë e kërkimit të drejtësisë nga një gjyqësor i integruar me të njëjtin aparat sigurie përgjegjës për krimet kundër njerëzimit”, thuhet në raport. Sipas Amnesty, prokurorët dhe zyrtarët gjyqësorë ndonjëherë i shfajësonin publikisht forcat e sigurisë brenda disa orësh ose ditësh pas vrasjeve, duke ia atribuar vdekjet aksidenteve, vetëvrasjeve ose aktorëve joshtetërorë.

Ata që paraqitën ankesa u përballën vazhdimisht me rrugë pa dalje. Ankesat lidhur me 14-vjeçarin Mohammadreza Sarvari dhe Mohammad Javad Farmani u hodhën poshtë me arsyetimin se pamjet e kamerave të sigurisë ose dëshmitë e dëshmitarëve okularë nuk ishin të disponueshme. Në rastin e 17-vjeçarit Abolfazl Adinezadeh, Amnesty raporton se autoritetet e prokurorisë u mbështetën në deklaratat e IRGC-së dhe policisë, të cilat mohonin përdorimin e armëve me saçme.

Në rastin e Fereydoon Mahmoudi, prokurorët pranuan se pjesëtarë të Njësive Speciale të FARAJA-s kishin qëlluar me armët e tyre, por e mbyllën çështjen penale sepse personi që kishte qëlluar nuk mund të identifikohej. Në një rast tjetër, lidhur me Pedram Azarnoush, prokurorët thanë se u kishin kërkuar degëve të mbrojtjes së inteligjencës së FARAJA-s dhe IRGC-së informacion për identifikimin e personave të përfshirë, por nuk morën përgjigje.

Të mbijetuarit u heshtën

I njëjti model shfaqet edhe në rastet e dhunës seksuale. Amnesty dokumentoi 45 viktima të përdhunimit dhe formave të tjera të dhunës seksuale të lidhura me kryengritjen. Të gjitha, përveç tre prej tyre, nuk paraqitën ankesa zyrtare, kryesisht sepse kishin frikë nga dëme të mëtejshme dhe besonin se gjyqësori nuk ofronte asnjë rrugë reale për dëmshpërblim. Hetimi i mëparshëm i Amnesty dokumentoi të mbijetuar që e përshkruanin gjyqësorin si një “mjet represioni dhe jo drejtësie”.

Tre viktimat që paraqitën ankesa zyrtare nuk arritën të siguronin përgjegjësi. Sipas Amnesty, ato iu nënshtruan kërcënimeve ose shkeljeve të mëtejshme, ose u përballën me muaj mosveprimi nga prokuroria dhe përfundimisht i tërhoqën ose ndaluan së ndjekuri ankesat e tyre. Amnesty dokumentoi gjithashtu presion ndaj familjeve të personave të vrarë për të braktisur ankesat, për të pranuar shpjegimet zyrtare për vdekjet ose për të pranuar diyeh në vend që të ndiqnin përgjegjësit.

Raporti konstaton: “Amnesty International ka dijeni vetëm për tre ankesa që përparuan deri në gjyq dhe rezultuan në dënime. Megjithatë, këto suksese të kufizuara u minuan shpejt nga ndërhyrjet e zyrtarëve të lartë gjyqësorë dhe të sigurisë, të cilat përfundimisht shërbyen për të shfajësuar autorët, për ta kufizuar dëmshpërblimin në pagesën e diyeh-ut nga shteti, për të bllokuar dënimet proporcionale dhe për t’i përjashtuar komandantët nga përgjegjësia.”

Një shembull përfshinte Mohammad Jameh Bozorg. Një pjesëtar i Basixhit të IRGC-së, Shahram Bazrbouy, u shpall fillimisht fajtor për vrasjen e tij. Amnesty raporton se komandanti i atëhershëm i IRGC-së, Hossein Salami, i kërkoi kreut të gjyqësorit të anulonte vendimin. Gjykata Supreme përfundimisht e riklasifikoi vrasjen nga vrasje në “vrasje pothuajse të qëllimshme”; Bazrbouy mori një dënim prej tre vitesh burg, ndërsa IRGC-së iu urdhërua të paguante diyeh.

Të marra së bashku, gjetjet e Amnesty përshkruajnë një sistem politik që mbron vetveten: forcat e sigurisë të ngarkuara me shtypjen e sfidave ndaj diktaturës klerikale veprojnë nën një hierarki që arrin deri në nivelet më të larta të shtetit, ndërsa institucionet që pritet të hetojnë sjelljen e tyre janë vetë të lidhura në mënyrë strukturore me të njëjtin aparat politik dhe të sigurisë. Prokurorët mbështeten në dëshmitë e organeve të sigurisë të përfshira; gjykatat ushtarake gjykojnë çështjet që përfshijnë personelin e sigurisë; komandantët mund të mbeten jashtë fushës së përgjegjësisë penale; familjet që kërkojnë drejtësi përballen me frikësim ose pengim; dhe edhe dënimet e rralla mund të dobësohen ose të reduktohen në kompensim të paguar nga shteti. Prandaj, Amnesty e përshkruan pandëshkueshmërinë jo si një mosfunksionim të rastësishëm, por si një arkitekturë të ngulitur në kuadrot kushtetuese, legjislative, politike dhe gjyqësore të Iranit.

Në terma politikë, mekanizmi është rrethor: shteti mbështetet te aparati i tij i sigurisë për të mbrojtur mbijetesën e tij, ndërsa institucionet e këtij rendi e mbrojnë aparatin nga pasojat e mënyrës se si ai e kryen këtë funksion. Regjimi mbron ata që e mbrojnë atë.