Kriza e ekzekutimeve në Iran nuk është më një çështje dytësore e të drejtave të njeriut

Më 7 tetor, në prag të Ditës Botërore Kundër Dënimit me Vdekje, znj. Maryam Rajavi, presidente e zgjedhur e Këshillit Kombëtar të Rezistencës së Iranit (NCRI), i dërgoi një letër Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së, António Guterres, duke paralajmëruar se ekzekutimet, torturat dhe dënimet me vdekje ndaj protestuesve kishin arritur nivele të reja alarmante.

Në letrën e saj, ajo bëri thirrje për një nismë ndërkombëtare për të ndaluar ekzekutimet dhe vrasjen e protestuesve. Ajo u kërkoi gjithashtu qeverive që t’i kushtëzojnë marrëdhëniet ekonomike, politike dhe diplomatike me Teheranin me përfundimin e këtyre praktikave.

Të dhënat e fundit të Amnesty International dhe të mekanizmave të Kombeve të Bashkuara ofrojnë prova të konsiderueshme dhe të pavarura për krizën që ajo përshkruan.

Irani nxiti rritjen globale të ekzekutimeve

Më 18 maj 2026, Amnesty International raportoi se Irani kishte ekzekutuar të paktën 2.159 persona gjatë vitit 2025. Kjo shifër ishte më shumë se dyfishi i asaj të vitit 2024 dhe më e larta që organizata kishte regjistruar në Iran që nga viti 1981.

Vetëm Irani përbënte pothuajse 80 për qind të të gjitha ekzekutimeve të njohura në botë, jashtë Kinës. Mes personave të ekzekutuar ishin 61 gra, të paktën 998 persona të dënuar për vepra penale të lidhura me drogën dhe të paktën një person i dënuar për një vepër që pretendohet se e kishte kryer kur ishte nën moshën 18 vjeç.

Përshkallëzimi vazhdoi edhe gjatë vitit 2026.

Më 21 maj, Amnesty raportoi se, që nga fillimi i sulmeve amerikano-izraelite më 28 shkurt, autoritetet iraniane kishin ekzekutuar të paktën 36 persona për akuza të motivuara politikisht, pas gjykimeve thellësisht të padrejta.

Të paktën 78 protestues, disidentë dhe persona të akuzuar për lidhje me grupe të ndaluara opozitare vazhdonin të përballeshin me dënimin me vdekje. Dyzet e një prej tyre ishin arrestuar gjatë kryengritjes së janarit, ndërsa të paktën pesë ishin fëmijë në kohën e veprave të pretenduara.

Më pas, Amnesty raportoi më shumë se 6.000 arrestime arbitrare pas shpërthimit të luftës. Mes të arrestuarve kishte protestues, gazetarë, avokatë, mbrojtës të të drejtave të njeriut dhe pjesëtarë të pakicave etnike e fetare.

Organizata dokumentoi shqetësime lidhur me zhdukjet me forcë, torturat, rrëfimet e detyruara dhe përshpejtimin e procedurave gjyqësore për akuza që mund të çojnë në dënimin me vdekje.

Nga vrasjet në rrugë te dënimet me vdekje

Fushata e ekzekutimeve pasoi një nga shtypjet më të përgjakshme të protestave në historinë moderne të Iranit.

Më 23 janar, Këshilli i të Drejtave të Njeriut i OKB-së shprehu keqardhje për vrasjen e mijëra personave, përfshirë fëmijë, gjatë protestave që nisën më 28 dhjetor 2025, si dhe për arrestimin e mijëra të tjerëve.

Hetuesit e OKB-së morën prova se forcat e sigurisë kishin qëlluar me municion të vërtetë mbi turmat. Protestuesit kishin pësuar dëmtime të qëllimshme të syve nga saçmet metalike, ndërsa ishin regjistruar arrestime të shumta të fëmijëve, gazetarëve dhe mbrojtësve të të drejtave të njeriut.

Në të njëjtën kohë, gjyqësori kërcënoi protestuesit e ndaluar me akuzën moharebeh, që do të thotë “armiqësi ndaj Zotit” dhe që parashikon dënimin me vdekje.

Letra e tetorit e znj. Rajavi përshkruan të njëjtën rrjedhë ngjarjesh: vrasjet masive gjatë kryengritjes, të pasuara nga gjykime të përshpejtuara, rrëfime të marra nën torturë dhe ekzekutime të të burgosurve politikë e protestuesve.

Ajo përmend posaçërisht përdorimin e akuzave moharebeh, efsad-e fel-arz dhe baghi për të kriminalizuar veprimtarinë politike dhe përkatësinë në opozitë.

Shtatori solli konstatime më të rënda

Dy raporte të publikuara në shtator e zhvendosën vlerësimin ndërkombëtar përtej shkeljeve individuale, drejt çështjes së përgjegjësisë penale sistematike.

Më 16 shtator, Amnesty International publikoi një hetim të gjerë mbi shtypjen e kryengritjes së vitit 2022. Raporti dokumentoi krime kundër njerëzimit, përfshirë vrasje, tortura, zhdukje me forcë, burgosje, përdhunime dhe përndjekje. Ai analizoi strukturat përkatëse të komandimit dhe identifikoi 87 zyrtarë për të cilët, sipas organizatës, duhet të zhvillohen hetime penale.

Amnesty paralajmëroi shprehimisht se mungesa e llogaridhënies për zyrtarët përgjegjës pas shtypjeve të mëparshme ndihmoi në krijimin e kushteve për vrasjet masive të janarit 2026.

Një ditë më vonë, Misioni i Pavarur Ndërkombëtar i OKB-së për Gjetjen e Fakteve arriti në përfundimin se shtypja e protestave të viteve 2025–2026 përfaqësonte një përshkallëzim të paprecedentë. Ajo përfshinte përdorim të gjerë të forcës vdekjeprurëse, vrasje masive dhe arrestime në shkallë të gjerë.

Misioni konstatoi se ekzistonin baza të arsyeshme për të besuar se autoritetet iraniane kishin kryer krime kundër njerëzimit gjatë shtypjes së protestave.

Rëndësia e këtyre konstatimeve nuk mund të reduktohet në një tjetër shprehje të “shqetësimit” ndërkombëtar. Amnesty International dhe hetuesit e OKB-së po dokumentojnë gjithnjë e më shumë një mekanizëm të përsëritur: protestat përballen me forcë vdekjeprurëse; të mbijetuarit arrestohen; të ndaluarit u nënshtrohen torturave dhe proceseve të padrejta gjyqësore; disa prej tyre më pas dënohen me vdekje.

Çështja kryesore është se çfarë pasojash do të pasojnë

Në letrën e saj të tetorit, znj. Rajavi thekson se dënimet verbale dhe deklaratat dënuese nuk kanë arritur ta ndryshojnë këtë model. Ajo kërkon që hetuesit e OKB-së të kenë qasje në Iran, që përgjegjësit të përballen me drejtësinë penale ndërkombëtare dhe që, kur është e mundur, të ndiqen penalisht në bazë të parimit të juridiksionit universal.

Propozimi i saj më i menjëhershëm lidhet drejtpërdrejt me diplomacinë: qeveritë duhet t’i kushtëzojnë marrëdhëniet e tyre ekonomike, politike dhe diplomatike me Teheranin me ndalimin e ekzekutimeve dhe të vrasjes së protestuesve. Ajo kërkon gjithashtu që detyrimi për të ndaluar ekzekutimet të përfshihet në marrëveshjet ndërkombëtare që kanë të bëjnë me Iranin.

Pavarësisht vendimeve që do të marrin përfundimisht qeveritë, baza faktike e kësaj kërkese po bëhet gjithnjë e më e vështirë për t’u kundërshtuar.

Kriza e ekzekutimeve në Iran nuk ka ndodhur kurrë e shkëputur nga shtypja politike.

Litari i trekëmbëshit ka qenë gjithmonë pjesë e kësaj shtypjeje.