Pse shoqëria iraniane po refuzon si monarkinë ashtu edhe teokracinë pas 120 vitesh sundim autoritar
Kërkesa për ndryshim të thellë, jo vetëm udhëheqës të rinj
Për të kuptuar kryengritjen aktuale të Iranit, sidomos për ata që nuk janë të njohur me historinë e vendit, është thelbësore të dalim përtej idesë se iranianët thjesht kërkojnë një ndryshim udhëheqësish. Ajo që po ndodh është një kërkesë për të ndryshuar vetë rregullat e qeverisjes. Pas më shumë se një shekulli dështimesh të përsëritura autoritare, shoqëria iraniane po refuzon si monarkinë ashtu edhe teokracinë – dy modelet politike që kanë dominuar dhe dëmtuar vendin gjatë 120 viteve të fundit.
Revolucioni Kushtetues: Fillimi i aspiratave demokratike
Historia moderne e Iranit fillon me Revolucionin Kushtetues të fillimit të shekullit XX, kur lëvizjet popullore detyruan krijimin e parlamentit të parë të Iranit dhe futën parimin se pushteti politik duhet të kufizohet nga ligji. Ky ishte një moment themelor: Iranianët kërkuan përfaqësim, llogaridhënie dhe sundim të ligjit. Megjithatë, këto fitore u sfiduan menjëherë nga pushteti i ngurtësuar. Monarku i kohës, i mbështetur nga interesa të huaja, shpërbëri parlamentin me forcë, duke treguar sa të brishta mund të jenë institucionet demokratike përballë autoritetit të pakufizuar.
Grushti i shtetit i 1921-s dhe ardhja e diktaturës
Edhe pse forcat kushtetuese më vonë rikthyen parlamentin, sistemi mbeti i cenueshëm. Kjo cenueshmëri u ekspozua plotësisht në 1921, kur Reza Khan mori pushtetin me një grusht shteti ushtarak. Ky ngjarje, i mbështetur hapur nga Britania dhe kundërshtuar nga figura demokratike si Mohammad Mossadegh, shënoi një zhvendosje vendimtare nga qeverisja kushtetuese në sundim autoritar. Pushteti politik kaloi nga institucionet te dhuna. Për dy dekada, Irani u drejtua nga një diktaturë e centralizuar, projektuar më shumë për t’i shërbyer interesave strategjike të huaja sesa sovranitetit popullor. Kur të njëjtat fuqi më vonë hoqën Reza Shahun dhe e zëvendësuan me djalin e tij, episodi theksoi sa të shkëputur ishte qeverisja nga vullneti i popullit.
Mossadegh dhe shpresa e demokracisë parlamentare
Përpjekja më serioze për të vendosur sundim demokratik erdhi në fillim të viteve 1950 nën kryeministrin Mohammad Mossadegh. Qeveria e tij përfaqësonte një bashkim të rrallë midis pavarësisë kombëtare dhe demokracisë parlamentare. Përpjekjet e Mossadeghut për të marrë kontrollin e burimeve të Iranit dhe për të forcuar institucionet demokratike u përballën me rezistencë të ashpër nga fuqitë e jashtme. Një grusht shteti i përbashkët SHBA-Britani në 1953 rrëzoi qeverinë e tij, duke rikthyer autoritarizmin monarkik. Pasoi një çerek shekulli represioni politik me censurë, burgime dhe tortura sistematike.
Revolucioni i 1979-s: Nga monarku te kleriku absolut
Revolucioni i 1979-s u mbështet gjerësisht sepse premtoi fundin e diktaturës. Miliona njerëz morën pjesë me shpresën për liri dhe vetëvendosje. Megjithatë, sistemi që zëvendësoi monarkinë solli një formë të re pushteti absolut: sundimin fetar të qendërzuar te autoriteti klerikal. Pluralizmi politik u shtyp shpejt. Në fillim të viteve 1980, grupet opozitare u eliminuan dhe pasuan ekzekutime masive. Figura si Mehdi Bazargan, kryeministri i parë pas revolucionit dhe mbështetës i qeverisjes demokratike, paralajmëroi hapur se zëvendësimi i diktaturës pa ndërtuar struktura demokratike do të riprodhonte vetëm represionin. Paralajmërimi i tij doli profetik.
Mësimet nga e kaluara dhe protestat e reja (2010-tat e tutje)
Që nga fillimi i viteve 2010, Irani ka përjetuar valë të përsëritura protestash kombëtare. Ndryshe nga lëvizjet e mëparshme, këto protesta pasqyrojnë një shoqëri që ka mësuar nga e kaluara. Demonstruesit e sotëm nuk thërrasin për reforma brenda sistemeve autoritare; ata thërrasin për një ndarje strukturore nga ato. Kjo është arsyeja pse sloganet dhe diskursi politik i protestuesve iranianë po refuzojnë gjithnjë e më shumë si sundimin trashëgimtar ashtu edhe absolutizmin fetar. Kërkesa nuk është për një sundimtar tjetër, por për një sistem ku asnjë sundimtar nuk qëndron mbi ligjin.
Dallimi vendimtar: Jo regjime të reja, por rregulla të reja
Ky dallim është vendimtar. Historia tregon se rrëzimi i një regjimi nuk prodhon automatikisht demokraci. Lëvizjet që mbështeten në forcë, karizëm ose mbështetje të jashtme shpesh riprodhojnë të njëjtat praktika përjashtuese sapo marrin pushtetin. Memoria politike iraniane është formuar nga ky mësim. Në diskutimet e brendshme gjatë represionit brutal të viteve 1980, Mehdi Bazargan argumentoi se çdo qeveri që nuk njeh të drejtat e kundërshtarëve do të recurrojë në dhunë për të mbijetuar. Një sistem që nuk toleron disidencën, pavarësisht ideologjisë, mbetet autoritar me përkufizim.
Ndarja politike sot: Figura individuale vs. institucione demokratike
Kjo vetëdije historike informon ndarjen politike të sotme. Nga njëra anë janë qasje të qendërzuara te figura individuale ose narrativa nostalgjike, që ofrojnë siguri emocionale por pa mbrojtje institucionale. Nga ana tjetër janë qasje që theksojnë procedurat demokratike, qeverisje sekulare, barazi para ligjit dhe mbrojtje për minoritetet. Kjo e fundit pasqyron një përpjekje të vetëdijshme për të shmangur ciklet që kanë penguar vazhdimisht aspiratat demokratike të Iranit.
Shoqëria e pjekur dhe kërkesa për qeverisje të vërtetë
Shoqëria iraniane sot është politikisht e pjekur dhe thellësisht e vetëdijshme për koston e sundimit autoritar. Vite represioni, korrupsioni dhe kolapsi ekonomik kanë sqaruar problemin rrënjësor: përqendrimin e pushtetit të pakufizuar. Çdo sistem i ardhshëm që ndan qytetarët në besnikë dhe armiq do të përballet me rezistencë nga e njëjta shoqëri që tashmë ka përballuar si monarkinë ashtu edhe teokracinë.
Ajo që kërkojnë iranianët tani nuk është kthim në të kaluarën apo ndryshim kozmetik në krye. Është ripërcaktimi i vetë qeverisjes – i bazuar në llogaridhënie, pluralizëm dhe pranimin e opozitës si pjesë legjitime dhe të nevojshme e jetës politike.
