Kupoja e 19 gushtit 1953 (28 Mordad 1332) është një nga ngjarjet më tragjike dhe përcaktuese në historinë moderne të Iranit. Kjo ngjarje, e njohur si kupoja e 1953-ës, shënoi shtypjen e një qeverie demokratike dhe rivendosjen e diktaturës. Pasojat e saj formësuan jetën politike dhe sociale të Iranit për shtatë dekada. Për historianët, ajo përfaqëson konsolidimin e dominimit të huaj dhe heshtjen e aspiratave demokratike. Përmbysja e Kryeministrit Mohammad Mosaddegh, udhëheqës i lëvizjes për kontrollin e naftës iraniane, u orkestrua nga fuqi imperialiste dhe forca të brendshme reaksionare. Kjo aleancë e errët ndryshoi rrjedhën e historisë.
Natyra e Dyfishtë e Tradhtisë
Kupoja e 1953-ës u ndërtua mbi një tradhti të dyfishtë, të huaj dhe të brendshme. Fuqitë koloniale, si Shtetet e Bashkuara dhe Britania, ndjenë kërcënim nga politikat e pavarësisë së Mosaddegh. Ato kishin interesa të mëdha për naftën dhe pozicionin gjeopolitik të Iranit. Në të njëjtën kohë, forcat reaksionare të brendshme, përfshirë monarkinë nën Shah Mohammad Reza Pahlavi, ushtrinë dhe figura klerikale si Abolghassem Kashani, bashkëpunuan me të huajt. Kjo strukturë e dyfishtë e tradhtisë përcaktoi kupolën e 1953-ës. Ajo nuk qe thjesht largimi i një udhëheqësi, por shkatërrimi i një lëvizjeje demokratike. Për pasojë, kjo hapi rrugën për dekada shtypjeje dhe autoritarizmi.
Revisiting the Legacy of Mohammad Mossadegh: A Blueprint for Democratic Governance in #Iran https://t.co/RyeT8s4ISt
— NCRI-FAC (@iran_policy) July 30, 2025
Mjetet e Shtypjes dhe Diktaturës
Pas kupolës së 1953-ës, qeveria e Mosaddegh u shpërbë. Shah-u, i rivendosur në pushtet, ndoqi një rrugë autoritare të plotë. Ai krijoi institucione shtypëse, si shërbimi i inteligjencës SAVAK, për të heshtur kundërshtarët. Regjimi i tij mbështetej në dy shtylla kryesore: shtypjen brutale brenda vendit dhe përafrimin me interesat e huaja. Britania dhe SHBA-të fituan qasje në naftën iraniane dhe pozicionin strategjik të vendit. Ndërkohë, Shah-u sundoi me dorë të hekurt. Për klerikët, kupoja e 1953-ës tregoi se durimi dhe oportunizmi mund të sillnin pushtet. Ky model u përsërit gjatë revolucionit të 1979-ës.
Dëshmi të Reja për Ndërhyrjen e Huaj
Iranianët e kanë ditur prej kohësh se kupoja e 1953-ës kishte rrënjë koloniale. Por dëshmitë e fundit kanë konfirmuar përfshirjen e thellë të huaj.
Today, in 1953, Dr. Mohammad Mossadegh ordered the Shah to return all public properties confiscated by the Pahlavi family to #Iran's government. pic.twitter.com/cO3LGv4JW4
— NCRI-FAC (@iran_policy) May 11, 2023
Më 17 gusht 2020, Arkivi i Sigurisë Kombëtare publikoi një transkript të një interviste të fshehtë me Norman Darbyshire, operativ i MI6. Ai pranoi rolin e drejtpërdrejtë të Britanisë në rrëmbimin e shefit të policisë së Teheranit, Mahmoud Afshartous, në prill 1953. Ky akt destabilizoi qeverinë e Mosaddegh. Darbyshire rrëfeu se rrëmbimi synonte të demoralizonte mbështetësit e kryeministrit. Por Afshartous u vra pas një fyerjeje ndaj Shah-ut. Studiues si Stephen Dorril thonë se vrasja qe e qëllimshme për të ngjallur frikë.
Intervista zbuloi gjithashtu manipulimin e familjes së Shah-ut. Darbyshire pranoi se i ofroi para Princeshës Ashraf për të bindur vëllain e saj. Këto fakte tregojnë llogaritjet cinike të operacionit. Kupoja e 1953-ës nuk qe vetëm një plan i CIA-s amerikane. Ajo qe po aq një projekt britanik, i lidhur me Kompaninë Anglo-Iraniane të Naftës.
Pranime të Vonuara të Fajit
Me kalimin e dekadave, zyrtarët perëndimorë kanë pranuar rolin e tyre në kupolën e 1953-ës. Në vitin 2000, Madeleine Albright pranoi rolin “të rëndësishëm” të SHBA-ve. Vitin 2009, Barack Obama konfirmoi se CIA përmbysi një qeveri demokratike. Në 2023, CIA publikoi një skedar audio ku pranonte se kupoja qe “jodemokratike”. Edhe zyrtarë britanikë, si David Owen, kanë thënë se Londra duhet të pranojë rolin e saj. Këto rrëfime vërtetojnë atë që iranianët e dinin: kupoja e 1953-ës qe një krim ndërkombëtar kundër demokracisë.
Trashëgimia: Nga Diktatura te Teokracia
Kupoja e 1953-ës siguroi sundimin diktatorial të Shah-ut për 25 vite. I mbështetur nga Perëndimi dhe SAVAK-u, ai qëndroi në pushtet deri në revolucionin e 1979-ës. Por regjimi klerikal që pasoi ndoqi të njëjtin model autoritar. Teokracia e sotme ka përsosur shtypjen, duke përdorur fenë dhe dhunën për kontroll. Kështu, kupoja mbetet një plagë e hapur. Ajo nuk është thjesht një ngjarje historike, por një realitet që vazhdon të ndikojë Iranin. Mësimet e saj janë urgjente për ata që luftojnë për liri.
The greatest shortcoming of Iran’s freedom movements has been the absence of a democratic alternative—a cohesive, organized leadership and a liberation army.
Had these existed, the coup against Dr. Mossadegh would not have succeeded, nor the anti-monarchical revolution would have… pic.twitter.com/qFtJLkaX3O— Maryam Rajavi (@Maryam_Rajavi) August 19, 2025
Mësimet për Rezistencën Demokratike
Kupoja e 1953-ës riformësoi lëvizjen demokratike iraniane. Udhëheqësit kuptuan se fitorja demokratike kërkon organizim dhe unitet. Mosaddegh vetë shkroi se pavarësia e vërtetë kërkon sakrificë. Këshilli Kombëtar i Rezistencës së Iranit (NCRI) dhe Organizata e Moxhahedinëve të Popullit (PMOI/MEK) mishërojnë këto mësime. Me Njësite e Rezistencës dhe Ushtrinë Kombëtare të Çlirimit, ata ofrojnë një alternativë të strukturuar. Kjo forcë mund të sfidojë tiraninë dhe të ndërtojë një republikë demokratike.
Një Plagë dhe një Fener për të Ardhmen
Kupoja e 1953-ës qe më shumë se përmbysja e një kryeministri. Ajo mohoi të drejtën e popullit iranian për vetëvendosje. Forcoi diktaturën dhe lehtësoi shfrytëzimin e huaj. Shenjat e saj janë ende të dukshme sot. Megjithatë, kupoja mbolli farat e rezistencës. Nga luftëtarët e viteve 1960 te kryengritjet e sotme, vizioni demokratik i Mosaddegh jeton. Kërkesa për drejtësi dhe liri buron nga kujtimi i 28 Mordadit. Kjo kërkesë do të përmbushet kur diktatura klerikale të bjerë dhe një republikë demokratike të ngrihet
