Pas dy dekadash, dosja bërthamore e Iranit është rikthyer në Këshillin e Sigurimit të Kombeve të Bashkuara. Më 9 shtator 2026, Bordi i Guvernatorëve të Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike (IAEA) votoi me 23 vota pro, 3 kundër dhe 8 abstenime për ta referuar Iranin në Këshillin e Sigurimit. Ky është referimi i parë i tillë që nga viti 2006.
Vendimi rikthen në qendër të vëmendjes një histori të gjatë fshehjeje, zbulimesh dhe mosbesimi ndërkombëtar ndaj programit bërthamor të Teheranit.
Programi sekret u zbulua nga opozita iraniane në vitin 2002
Një nga momentet vendimtare ndodhi më 14 gusht 2002 në Uashington. Këshilli Kombëtar i Rezistencës së Iranit (NCRI), bazuar në informacionet e rrjetit të Organizatës së Muxhahedinëve të Popullit të Iranit (PMOI/MEK) brenda vendit, zbuloi ekzistencën e dy objekteve bërthamore të padeklaruara.
I pari ishte objekti i pasurimit të uraniumit në Natanz. I dyti ishte reaktori me ujë të rëndë në Arak.
Zbulimi ndryshoi rrënjësisht mënyrën se si komuniteti ndërkombëtar e shihte programin bërthamor të Iranit. Pas tij, IAEA kërkoi akses në këto objekte dhe nisi një proces inspektimesh që nxori në pah aktivitete të padeklaruara nga Teherani. (NCRI US Office)
Një seri zbulimesh që zgjeruan pamjen e programit
Zbulimi i Natanzit nuk ishte një ngjarje e izoluar. Në muajt pasues u publikuan informacione të tjera mbi dimensionet e programit sekret.
Ndër zbulimet kryesore ishin:
- Natanz dhe Arak – gusht 2002: objektet kryesore të pasurimit të uraniumit dhe prodhimit të ujit të rëndë.
- Kalaye Electric – shkurt 2003: një qendër në Teheran për testimin e centrifugave.
- Lashkar-Abad – maj 2003: objekt i lidhur me kërkimet për pasurimin e uraniumit me lazer.
- Lavizan-Shian – maj 2003: një kompleks i lidhur me dimensionin ushtarak dhe kërkimet për armatimin bërthamor.
- Objekte të tjera në zonën e Isfahanit: zbulime të mëvonshme ndihmuan në krijimin e një tabloje më të gjerë të aktiviteteve sekrete.
Sipas dokumentimit të publikuar nga NCRI, gjatë viteve të mëvonshme u bënë gjithsej dhjetëra zbulime të tjera, përfshirë objektin në Fordow, të zbuluar në vitin 2005. (NCRI US Office)
Këto zbulime ndihmuan në ekspozimin e një rrjeti instalacionesh që Teherani nuk i kishte deklaruar plotësisht tek IAEA.
Çfarë thanë zyrtarët amerikanë për zbulimin e Natanzit?
Rëndësia e zbulimit të vitit 2002 është pranuar edhe nga figura të larta amerikane.
Në një konferencë të mbajtur në Uashington në vitin 2022, në 20-vjetorin e zbulimit të Natanzit, ish-këshilltari i Sigurisë Kombëtare John Bolton tha se zbulimi kishte një ndikim jashtëzakonisht të rëndësishëm në perceptimin e qeverisë amerikane dhe opinionit publik.
Bolton shpjegoi se në atë kohë kishte skepticizëm mbi ekzistencën e një programi iranian të armëve bërthamore. Sipas tij, publikimi i informacionit për Natanzin solli prova të prekshme për ekzistencën e një programi të avancuar dhe ndikoi ndjeshëm në reagimin ndërkombëtar. (NCRI US Office)
Edhe Robert Joseph, i cili në atë periudhë ishte këshilltar i lartë për mospërhapjen bërthamore në Këshillin e Sigurisë Kombëtare të Shtëpisë së Bardhë, e përshkroi zbulimin si një pikë kthese.
Ai tha se pas informacionit të publikuar mbi programin bërthamor iranian, çështja u bë prioritet dhe se zbulimet kontribuuan në fillimin e inspektimeve të IAEA-së dhe në krijimin e një ndjenje më të madhe urgjence ndërkombëtare. (NCRI US Office)
Pra, ndërsa agjencitë perëndimore mund të kishin informacione të ndryshme në atë kohë, publikimi i parë që e bëri programin sekret të Iranit një çështje të madhe publike ndërkombëtare erdhi nga opozita iraniane në vitin 2002. Edhe burime të pavarura si Congressional Research Service dhe Arms Control Association e dokumentojnë rolin e NCRI-së në zbulimin publik të objekteve të Natanzit dhe Arakut. (Every CRS Report)
Pse dosja është kthyer përsëri në Këshillin e Sigurimit?
Sipas IAEA-së, problemi nuk lidhet vetëm me nivelin e pasurimit të uraniumit. Agjencia ka ngritur prej vitesh pyetje mbi materiale dhe aktivitete të padeklaruara dhe ka theksuar se nuk është në gjendje të japë garanci të plota për natyrën ekskluzivisht paqësore të të gjithë programit iranian.
Irani është bërë gjithashtu i vetmi shtet jo-bërthamor që prodhon dhe grumbullon uranium të pasuruar deri në 60 për qind, shumë mbi nivelin që zakonisht kërkohet për përdorime civile.
Referimi i 9 shtatorit nuk vendos automatikisht sanksione të reja. Por ai e vendos përsëri çështjen bërthamore të Iranit në institucionin kryesor të OKB-së për paqen dhe sigurinë ndërkombëtare.
Një histori që nisi me një zbulim në Uashington
Rikthimi i dosjes bërthamore në Këshillin e Sigurimit e lidh krizën e sotme me një histori që filloi publikisht 24 vjet më parë.
Në gusht 2002, zbulimi i Natanzit dhe Arakut i dha botës një pamje të parë konkrete të dimensioneve të fshehta të programit iranian.
Sot, pas dy dekadash negociatash, inspektimesh, marrëveshjesh dhe shkeljesh të përsëritura, dosja është kthyer përsëri në Këshillin e Sigurimit.
Historia e saj tregon se transparenca ndërkombëtare nuk filloi me deklaratat e Teheranit. Ajo filloi kur aktivitetet e fshehta të regjimit u nxorën në dritë dhe u bënë objekt i shqyrtimit ndërkombëtar.
