Bazuar në një intervistë ekskluzive të publikuar nga Geneva Solutions më 1 korrik 2026.
Ndërsa Washingtoni dhe Teherani po lëvizin drejt negociatave më të gjera pas marrëveshjes së tyre preliminare të armëpushimit, eksperti më i lartë i pavarur i Kombeve të Bashkuara për Iranin ka lëshuar një paralajmërim të ashpër: çdo përparim diplomatik që injoron krizën e të drejtave të njeriut brenda Iranit rrezikon të përforcojë pikërisht ato kushte që kanë ushqyer represionin për vite me radhë.
Në një intervistë të publikuar nga Geneva Solutions, Mai Sato tha se memorandumi i mirëkuptimit (MoU) i nënshkruar së fundmi midis Shteteve të Bashkuara dhe regjimit iranian i vë interesat strategjike dhe të sigurisë mbi të drejtat dhe mirëqenien e popullit iranian.
“Populli iranian është pothuajse i padukshëm në këtë kuadër,” tha Mai Sato. “Ai shërben interesave gjeopolitike duke lënë popullin iranian pas.”
Të drejtat e njeriut mungojnë në marrëveshje
Marrëveshja preliminare, e projektuar për të ulur tensionet ushtarake dhe për të krijuar një kuadër për negociata të ardhshme, fokusohet kryesisht në çmobilizimin ushtarak, rihapjen e rrugëve tregtare detare dhe angazhimet e lidhura me çështjen bërthamore.
Sipas Mai Sato, ajo dështon të adresojë situatën në përkeqësim të të drejtave të njeriut në vend.
Në fillim të këtij muaji, Sato udhëhoqi një deklaratë të përbashkët të nënshkruar nga trembëdhjetë ekspertë të tjerë të të drejtave të njeriut të OKB-së, duke mirëpritur përpjekjet diplomatike për t’i dhënë fund armiqësive, por duke kritikuar marrëveshjen si “të paplotë” sepse nuk përfshinte mbrojtje të qarta për të drejtat e njeriut.
Ajo paralajmëroi se çdo marrëveshje përfundimtare që injoron këto çështje mund thjesht të restaurojë kushtet që ekzistonin para konfliktit – ose edhe të inkurajojë represion të mëtejshëm nëpërmjet mungesës së vazhdueshme të llogaridhënies.
“Situata e të drejtave të njeriut ishte tashmë kritike para luftës,” tha Sato. “Një marrëveshje që nuk e adreson atë rrezikon të mundësojë represion të mëtejshëm nëpërmjet mungesës së llogaridhënies.”
Represioni vazhdon pavarësisht armëpushimit
Ndërsa vëmendja ndërkombëtare është përqendruar kryesisht te zhvillimet ushtarake, Sato theksoi se represioni i brendshëm i Iranit ka vazhduar gjatë gjithë konfliktit.
Sipas ekspertes së OKB-së, mijëra persona janë raportuar të arrestuar, të torturuar ose të nënshtruar ndaj represionit që nga fillimi i armiqësive. Ajo vuri në dukje gjithashtu se të paktën 156 ekzekutime janë kryer që nga fillimi i luftës.
Përtej represionit politik, Sato përshkroi përkeqësimin e kushteve humanitare në të gjithë vendin, duke cituar çmime në rritje të ushqimeve, vonesa në pagesat e pagave, papunësi në rritje dhe zhvendosje masive pas sulmeve ndaj infrastrukturës civile.
“Dëmi prek të drejtat civile, politike, sociale, ekonomike dhe kulturore njësoj,” tha ajo.
Të drejtat e njeriut duhet të bëhen pjesë e diplomacies
Megjithëse pranoi se raportet rreth negociatave sugjeronin se të drejtat e njeriut nuk ishin kurrë temë qendrore, Sato tha se kjo nuk duhet të ulë shqetësimin ndërkombëtar.
Ajo kujtoi se deklaratat e hershme të Presidentit amerikan Donald Trump kishin përmendur shkurtimisht fatin e popullit iranian, por çështja u zhduk nga negociatat pasardhëse.
“Nuk jam e befasuar,” tha ajo. “Por kjo nuk do të thotë që nuk jam e shqetësuar.”
Sato shprehu shpresën se negociatat e ardhshme do të përfshijnë angazhime konkrete për të drejtat e njeriut, në vend që të kufizohen vetëm te çështjet e sigurisë dhe bërthamore.
Masat konkrete që dëshiron OKB-ja
Duke parë përpara, Raportuesja Speciale përmendi disa hapa të menjëhershëm që, sipas saj, duhet të përfshihen në çdo marrëveshje të qëndrueshme:
- Moratorium për ekzekutimet
- Lirimin e të burgosurve të arrestuar arbitrarisht
- Mbrojtjen e hapësirës civile
- Garantimin e aksesit të hapur në internet
- Llogaridhënie më të madhe për shkeljet e të drejtave të njeriut
Ajo theksoi se protestat në shkallë kombëtare që shpërthyen në Iran në fund të vitit 2025 nuk duhet të harrohen gjatë negociatave diplomatike.“Populli iranian foli dhe kërkoi ndryshim themelor,” tha ajo.
Rindërtimi vetëm nuk mjafton
Memorandumi përfshin dispozita për krijimin e një fondi rindërtimi, por Sato vuri në dyshim nëse ndihma ekonomike vetëm mund të adresojë krizën më të gjerë të të drejtave të njeriut në vend.
Ajo vuri në dukje se megjithëse marrëveshja shmang terma si “reparacione” ose “restaurim”, një fond i tillë mund të ndihmojë viktimat dhe të rindërtojë infrastrukturën civile të shkatërruar gjatë konfliktit.
Njëkohësisht, ajo paralajmëroi se vështirësitë ekonomike të Iranit nuk mund t’i atribuohen vetëm luftës ose sanksioneve.
“Vendimet e politikave të brendshme kanë luajtur gjithashtu rol,” tha ajo.
Vëzhgimi ndërkombëtar vazhdon
Sato konfirmoi se ka ruajtur komunikimin me përfaqësuesit e regjimit iranian gjatë mandatit të saj si Raportuese Speciale e OKB-së. Ajo tha gjithashtu se ka kontaktuar autoritetet amerikane lidhur me shkeljet e supozuara gjatë konfliktit, por nuk ka marrë përgjigje.
Më vonë gjatë këtij viti, Sato pritet të paraqesë një raport gjithëpërfshirës në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së, duke dokumentuar shkeljet e supozuara të të drejtave të njeriut të kryera gjatë dhe pas konfliktit.
Mesazhi i saj qendror mbetet i qartë: diplomacia që fokusohet ekskluzivisht në llogaritjet gjeopolitike, duke injoruar të drejtat e iranianëve të zakonshëm, rrezikon të prodhojë një marrëveshje që i jep fund konfliktit të armatosur pa adresuar krizën më të thellë brenda vendit.
Ndërsa negociatat ndërkombëtare vazhdojnë, Sato argumenton se stabiliteti i qëndrueshëm do të varet jo vetëm nga de-eskalimi ushtarak, por edhe nga sigurimi që zëri dhe të drejtat e popullit iranian të mos përjashtohen më nga tryeza e negociatave.
